Tam gdzie zapada się ziemia. Okolice Stawian Pińczowskich.

Ostoja Stawiany to stosunkowo niewielki obszar Natura 2000 położony pomiędzy Pińczowem i Chmielnikiem. Przejeżdżając, przez te tereny samochodem łatwo nie zauważyć jego wyjątkowych walorów przyrodniczych ukrytych w pozornie mało ciekawym krajobrazie rolniczym.
A jest co oglądać, szczególnie wiosną.

Pomysł ustanowienia Ostoi Stawiany początkowo związany był głównie z potrzebą ochrony występujących tu licznie muraw kserotermicznych – siedlisk związanych z suchymi i bardzo ciepłymi terenami. Podczas zbierania dokumentacji przyrodniczej okazało się jednak, że tereny te obfitują w liczne niewielkie zbiorniki wodne, a także fragmenty łąk, będące pod wieloma względami co najmniej tak cenne przyrodniczo jak charakterystyczne dla tego miejsca zbiorowiska roślinne. Teren jest bogaty w różnego typu oczka wodne, zastoiska wody
i wertepy wypełniające się wodą. Część z tych swoistych jeziorek powstała w wyniku wydobywania na tym terenie gipsu (np. zespół zbiorników w nieczynnym kamieniołomie w Gartatowicach). Zbiorniki te są wyjątkowe m.in. dlatego, że znaczna część gipsowego podłoża zachowuje się nadal wraz z wystającymi ze ścian sporymi gipsowymi kryształami, w ciągu dnia szarymi, ale za to bardzo efektownie odbijającymi światło podczas zachodu słońca. Nieliczne zbiorniki powstały w wyrobiskach wapieni detrytycznych będącymi pozostałością (podobnie jak gips) po morzu, które pokrywało te tereny jeszcze 14 mln lat temu.

Największy naturalny zbiornik wodny w Ostoi. Jezioro Włóczek w Sędziejowicach.

Największy naturalny zbiornik wodny w Ostoi. Jezioro Włóczek w Sędziejowicach.

Typowy element krajobrazu okolic Stawian - śródpolne oczko wodne powstałe w lejku krasowym.

Typowy element krajobrazu okolic Stawian – śródpolne oczko wodne powstałe w lejku krasowym.

Najciekawszymi jednak zbiornikami są lejki i zapadliska krasowe. Te powstały (i powstają nadal, o czym za chwilkę) w wyniku wypłukiwania łatwo rozpuszczalnego gipsu, znajdującego się pod warstwą gleby i na co dzień niewidocznego. Gdy woda wypłucze odpowiednią ilość materiału, pod ziemią tworzą się komory, które pod naciskiem wyższych warstw zapadają się tworząc lejki
i zapadliska o średnicy do kilkudziesięciu, a nawet ok. 100m. Chodząc po polach Ostoi można zauważyć również niewielkie lejki o średnicy nawet trzech metrów.

Inicjalny etap tworzenia się lejka krasowego. Po roku od wykonania zdjęcia, zapadł się całkowicie tworząc schron (niemal jaskinię), mogący pomieścić człowieka.

Inicjalny etap tworzenia się lejka krasowego. Po roku od wykonania zdjęcia, zapadł się całkowicie tworząc schron (niemal jaskinię), mogący pomieścić człowieka (poniżej).

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Jaskinia, która odsłoniła się w wyniku dalszego zapadania lejka ze zdjęcia powyżej.

To często inicjalne etapy powstawania większych i głębszych zapadlisk. W przypadku części z nich można się spodziewać, że zapadną się w każdej chwili. Choć chwila ta może trwać od kilku tygodni do kilku dziesięcioleci. Innymi ciekawostkami geologicznymi są bardzo dobrze zachowane muszle mięczaków mioceńskich. Niekiedy można je znaleźć w całości na zaoranych polach lub w pokładach miękkiego wapienia detrytycznego. Stan zachowania czyni je wyjątkowymi spośród skamieniałości gdzie najczęściej mamy do czynienia z fragmentami, a jeszcze częściej z odciskami fragmentów muszli. Jest to niezwykłe doświadczenie gdy na polnej miedzy można znaleźć całą lub tylko nieznacznie wyszlifowaną muszę ostrygi lub innych znanych obecnie,
a z punktu widzenia Polski egzotycznych mięczaków.

Traszka zwyczajna zmierzająca wczesną wiosną do wody.

Traszka zwyczajna zmierzająca wczesną wiosną do wody.

Ponieważ, tereny te kształtował również lodowiec, naniósł on też inne nie związane z miocenem minerały. Niekiedy można znaleźć małe fragmenty popularnego obecnie krzemienia pasiastego. Budowa geologiczna ma bezpośredni wpływ na żywy świat tego obszaru. Suche wzniesienia z licznymi piaskowcami, gipsowymi wychodniami i wapieniami pokryte często lekką piaszczystą glebą  stwarzają warunki do rozwoju muraw kserotermicznych – zbiorowisk roślinnych z licznymi gatunkami rzadkimi w skali kraju, lub zanikającymi na skutek zarastania muraw przez roślinność krzewiastą. Wiosną można z łatwością spotkać tu miłki wiosenne. Rośliny z rodziny jaskrowatych o wielkich jaskrawo żółtych kwiatach.

Kwitnąca kępa miłka wiosennego. Gatunku związanego głównie z siedliskami wyjątkowo ciepłymi i suchymi.

Kwitnąca kępa miłka wiosennego. Gatunku związanego głównie z siedliskami wyjątkowo ciepłymi i suchymi.

Nie tylko murawy kserotermiczne są na Stawianach bogate florystycznie. Ekstensywne rolnictwo pozwala zachować się coraz rzadszym chwastom np. widocznemu na zdjęciu kąkolowi.

Nie tylko murawy kserotermiczne są na Stawianach bogate florystycznie. Ekstensywne rolnictwo pozwala zachować się coraz rzadszym chwastom np. widocznemu na zdjęciu kąkolowi.

Do tej samej rodziny należą rosnące w niektórych miejscach zawilce wielkokwiatowe. Kwitnące nieco później niż ich gajowi krewniacy, oraz wytwarzających znacznie większe kwiaty.

Łan zawilców wielkokwiatowych.

Łan zawilców wielkokwiatowych.

Latem murawom koloru nadają przetaczniki kłosowe, pajęcznice
i wiele innych gatunków. Krajobraz kształtowany przez takie murawy może się miejscami kojarzyć z westernowym suchym klimatem, głównie za sprawą ostnic – rodzaju traw charakterystycznego dla terenów suchych bądź stepów południowo-wschodniej Europy. Na suchej roślinności można spotkać m.in. modliszki i jaszczurki zwinki.

Pajęcznica. Niepozorny kwiat z rodziny liliowatych na jednym ze wzniesień w okolicach Stawian.

Pajęcznica. Niepozorny kwiat z rodziny liliowatych na jednym ze wzniesień w okolicach Stawian.

Z niemal śródziemnomorskim krajobrazem muraw kontrastuje świat oczek wodnych. Niejednokrotnie roślinność kserotermiczna, nazywana stepową występuje na obrzeżach lejków gdzie na dnie gromadzi się woda. Zbiorniki występujące na tym obszarze w dużym zagęszczeniu stwarzają świetne warunki dla zachowania populacji płazów. Licznie występuje traszka grzebieniasta i zwyczajna, kumak nizinny. Wieczorami z daleka słychać chóry rzekotek drzewnych, a gdy jest się nad wodą o odpowiedniej porze roku i dnia można usłyszeć tajemnicze pochrumkiwanie grzebiuszek ziemnych, które w czasie godów kryją się pod wodą. Wiosną na części zbiorników widać z daleka niemal jednolite niebieskie plamy godujących żab moczarowych.

Samce żab moczarowych wczesną wiosną w okolicach Samostrzałowa. Po godach wszystkie będą szarobrązowe.

Samce żab moczarowych wczesną wiosną w okolicach Samostrzałowa. Po godach wszystkie będą szarobrązowe.

Ciekawym mieszkańcem tutejszych zbiorników jest pływacz, wodna roślina drapieżna, która łowi małe skorupiaki i inne drobne bezkręgowce wodne w specjalne pęcherze.

Pływacz. Roślina mięsożerna charakterystyczna dla płytkich zbiorników wodnych.

Pływacz. Roślina mięsożerna charakterystyczna dla płytkich zbiorników wodnych.

Nie brakuje też większych organizmów. Na łąkowych fragmentach Ostoi występują czajki, wieczorami tokują bekasy kszyki, a z przylegających do Ostoi Lasów Gołuchowskich często dochodzi głos żurawi. W skarpach wyrobisk lęgną się brzegówki.

Dla osób mniej zainteresowanych przyrodą okolica oferuje atrakcję kolejową. Na terenie ostoi i w jej najbliższej okolicy fani kolei znajdą wszystkie rodzaje torów występujące w Polsce. Mianowicie, tor wąski, normalny i szeroki (linii LHS). W pobliskiej wsi Przededworze zachował się wiadukt z fragmentami linii wąskotorowej przebiegającej niegdyś nad równoległymi w tym miejscu torami szerokimi i normalnymi.

Obszar ten jest jednym z ciekawszych terenów Ponidzia i okolic. Ze względu na walory geologiczne i przyrodę ożywioną zasługuje na ochronę, ale też zainteresowanie turystów oczekujących wrażeń turystycznych niebanalnych.

Niewielka rzeczka tworząca liczne rozlewiska przebija się przez liczne zapadliska  i ponory, kształtując bardzo ciekawą dolinkę krasową  w okolicach wsi Stawiany.

Niewielka rzeczka tworząca liczne rozlewiska przebija się przez kilka zapadlisk
i ponorów, kształtując bardzo ciekawą dolinkę krasową
w okolicach wsi Stawiany.

Jeden ze zbiorników powstałych w wyniku wydobycia gipsu w Gartatowicach.

Jeden ze zbiorników powstałych w wyniku wydobycia gipsu w Gartatowicach.

IMG_0649

W Ostoi Stawiany licznie występują mioceńskie skamieniałości. Pod pewnymi względami są wyjątkowe. Ze względu na swój młody wiek są wyjątkowo dobrze zachowane, czasem posiadają jeszcze połysk, a niekiedy elementy ubarwienia. Co więcej, erozja i działanie zlodowacenia “wypreparowało” je z miękkich wapieni i można je zbierać tak jakby się zbierało współczesne muszle nad morzem. Wrażenie o tyle silne, że są to w wielu przypadkach te same gatunki lub przynajmniej rodzaje, które można obecnie znaleźć na plażach ciepłych mórz. Na zdjęciu Potamides sp.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

W położonym pomiędzy Ostoją Stawiany a Chmielnikiem Przededworzu znajduje się ciekawostka kolejowa. Tory kolei wąskotorowej krzyżują się z jednocześnie z torami linii szeroko torowej i normalnotorowej. Niestety zachował się jedynie wiadukt. Jeszcze kilka lat temu tory biegły od tego miejsca nieprzerwanie przez Ostoję do Umianowic.

Zdjęcia Maciej Bonk i Joanna Kajzer-Bonk

Advertisements

2 thoughts on “Tam gdzie zapada się ziemia. Okolice Stawian Pińczowskich.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s