Życie górskiej kałuży

Kałuże nie kojarzą się na ogół z siedliskami godnymi uwagi. Poszukujący estetycznych wrażeń górscy turyści na ogół omijają je gdy pojawią się na szlaku. Fotografowie przyrody, chętniej przedzierają się przez puszcze, albo czatują godzinami nad jeziorami, żeby zrobić ciekawe, przyrodnicze zdjęcia. Zmotoryzowani uczestnicy ruchu po gruntowych drogach lub rowerzyści najchętniej by ich w ogóle nie widzieli. Tymczasem, kałuże nawet na leśnej lub polnej drodze są często niezwykłymi siedliskami. Niekiedy  na tyle zaskakująco trwałym, że wykształcają się w nich zespoły organizmów charakterystyczne dla większych zbiorników wodnych. Są to stawy, jeziora i bagna w miniaturze zapewniające miejsce bytowania wodno-lądowym i niekiedy wyłącznie wodnym organizmom.

Wody stojące w cenie

Szczególne znaczenie kałuż wychodzi na jaw w środowiskach górskich, gdzie pomimo zwykle wyższych sum opadów niż na niżu występuje silny niedobór zbiorników wody stojącej. Jest to podyktowane na ogół dużym nachyleniem terenu utrudniającym gromadzenie się wody. Toteż w krainie bystrych i zimnych potoków, ciepła i stojąca woda kałuż jest zasobem warunkującym trwanie populacji niektórych organizmów.

Obecność większości zbiorników określanych jako kałuże zależna jest głównie od opadów deszczu i śniegu.

Obecność większości zbiorników określanych jako kałuże zależna jest głównie od opadów deszczu i śniegu.

Warto uzmysłowić sobie, że kałuża kałuży nie równa. Niektóre z nich to zwyczajne zastoiska wody powstające w łagodnym obniżeniu terenu, najlepiej widoczne na gruntowych drogach. Inne to głębokie koleiny powstałe na błotnistych traktach w wyniku przejeżdżania pojazdów mechanicznych.

Kałuże w koleinach powstałe na skutek użytkowania nieutwardzonej drogi.

Kałuże w koleinach powstałe na skutek użytkowania nieutwardzonej drogi.

Kałuże różnią się trwałością. Te płytkie w zależności od opadów mogą funkcjonować kilka tygodni, po czym wysychają. Te głębsze mogą nie wysychać nawet przez kilka lat. W szczególności, gdy powstały w terenie wilgotnym mniej zależnym od opadów np. w pobliżu potoku lub młaki, a do tego pod cienistym okapem drzew.

Kałuża powstała w wyniku przejechania ciężkim sprzętem przez krawędź młaki (niewielkiego podmokłego terenu)

Kałuża powstała w wyniku przejechania ciężkim sprzętem przez krawędź młaki (niewielkiego podmokłego terenu).

Kumak i kuzyni

To jaki charakter ma kałuża decyduje o tym co w niej żyje.

Zacznijmy od organizmów ściśle związanych z kałużami, ale nie wymagającymi wyjątkowo trwałych zbiorników. Należą do nich między innymi płazy, które w górach składają jaja na ogół w kałużach i koleinach na błotnistych drogach. Większości z nich wystarczy, że kałuża nie wyschnie przez 2-3 miesiące, choć w dobrze nasłonecznionych zbiorniczkach rozwój może następować bardzo szybko.

Kumak górski na środku mętnej kałuży. Takie zielone osobniki nie są zbyt częste. Najczęściej wśród kumaków zdarzają się takie, których grzbietowa strona ciała ma kolor błota.

Kumak górski na środku mętnej kałuży. Takie zielone osobniki nie są zbyt częste. Najczęściej wśród kumaków zdarzają się takie, których grzbietowa strona ciała ma kolor błota.

Rekordzistami są kumaki górskie, które mogą przeobrazić się z kijanek w małe kumaczki nawet w ciągu miesiąca. Inne płazy jak traszki górskie czy karpackie potrzebują nieco więcej czasu, ale kałuża nie musi być wybitnie trwała. Co ciekawe nietrwałość kałuż jest wkomponowana w ekologię zasiedlających je gatunków. Wspomniane już kumaki składają jaja wielokrotnie w ciągu roku i do wielu zbiorników co zwiększa szansę dochowania się potomstwa. Gdy w jednej kałuży woda wysycha, jest duża szansa, że w innej z jaj rozwiną się kijanki i jako przeobrażone płazy opuszczą zbiornik zanim ten wyschnie.

Niebiesko-pomarańczowy samiec traszki górskiej. Traszka górska jest jednym z częstszych mieszkańców górskich kałuż.

Niebiesko-pomarańczowy samiec traszki górskiej. Traszka górska jest jednym z częstszych mieszkańców górskich kałuż.

Z punku widzenia płazów, większość kałuż ma tę zaletę, że z powodu swej nietrwałości nie gwarantują dobrego siedliska np. dla larw ważek czy chrząszczy wodnych, które chętnie żerują na larwach, a niekiedy i dorosłych płazach. W górach nawet płazy, które na niżu chętnie rozmnażają się w większych stawach, z konieczności składają jaj w kałużach. Należą do nich pospolite w wyższych położeniach ropuchy szare i żaby trawne.

Również traszka karpacka, występująca niemal wyłącznie w Karpatach rozmnaża się w niewielkich kałużach.

Również traszka karpacka, występująca niemal wyłącznie w Karpatach rozmnaża się w niewielkich kałużach. Na zdjęciu przeobrażający się osobnik, który niedługo opuści zbiornik by wrócić po ok. dwóch latach aby odbyć rozród.

Zaskakująco trwałe

O ile nietrwałość kałuż jest dość intuicyjna, to od reguł zdarzają się wyjątki. Jak wspomniano, niektóre kałuże w górach nie wysychają nawet przez kilka lat. Jeżeli prace z użyciem sprzętu mechanicznego przebiegały w miejscu gdzie podsiąka woda, albo koleiny są na tyle głębokie, że nawet susze nie są w stanie sobie z nimi poradzić to można liczyć na takie trwałe mikrojeziora. O ile nie będzie wielkim zaskoczeniem spotkanie w nich niektórych larw ważek czy chrząszczy wodnych (najczęściej ich cykle rozwojowe trwają dłużej niż rok), których postaci dorosłe dzięki zdolności lotu mogą kolonizować nawet najbardziej izolowane siedliska to w większe zdziwienie może wprawić obecność małży, które do życia bezwzględnie potrzebują wody.

Groszkówki nie należą do typowych mieszkańców kałuż. Mogą się jednak trafiać w bardziej trwałych zbiornikach.

Nasze najmniejsze małże – groszkówki nie należą do typowych mieszkańców kałuż. Mogą się jednak trafiać w bardziej trwałych zbiornikach.

Domki rureczników mogą kojarzyć się z domkami morskich pierścienic.

Domki rureczników mogą kojarzyć się z domkami morskich pierścienic.

W kałużach można niekiedy natknąć się na małże z rodziny Sphaeriidae – groszkówki, niezwykle małe bo osiągające do 5mm. Jak takie wybitnie wodne zwierzęta, nie mające żadnej zdolności do przemieszczania się po lądzie (nawet w wodzie, przemieszczanie się małży nie należy do najsprawniejszych) kolonizuje takie izolowane zbiorniki niekiedy oddalone od najbliższego trwałego zbiornika o kilka kilometrów? Całkiem możliwe, że mechanizm przenoszenia się tych małży do innych niż rodzimy zbiornik polega na przyczepianiu się do różnych części ciała bardziej mobilnych zwierząt. Widywano groszówki przyczepione np. do końców palców traszek i łatwo sobie wyobrazić, że chwytają się również piór wodno-błotnych ptaków. Małże to nie jedyne organizmy preferujące bardziej trwałe zbiorniki. W kałużach można spotkać również rośliny, których typowym miejscem występowania są zbiorniki trwałe, nawet rzeki. Należą do nich m.in. wyjątkowo duże jak na nasze warunki klimatyczne glony z rodzaju ramienic (charakterystyczne raczej dla trwałych zbiorników wody stojącej) czy rzęśl.

Duże i związane z nieco większymi zbiornikami ramienice również trafiają się w kałużach.

Duże i związane z nieco większymi zbiornikami ramienice również trafiają się w kałużach.

Nie tylko zwierzęta i rośliny

Ciekawymi organizmami zasiedlającymi śródleśne kałuże są też grzyby. I nie chodzi jedynie o niemal bezpostaciowe pleśnie zajmujące się szczątkami materii organicznej. Niekiedy można dostrzec wystające ponad powierzchnię kałuży jaskrawo-pomarańczowe owocniki rzadkiego grzyba mitróweczki błotnej.

Mitróweczka błotna. Grzyb, który najczęściej wyrasta w wodzie. W tle wodna roślina - rzęśl.

Mitróweczka błotna. Grzyb, który najczęściej wyrasta w wodzie. W tle wodna roślina – rzęśl.

Obok kałuży

Kałuże mają również wpływ na środowisko w jej pobliżu. Ich wilgotne brzegi lub błotniste pozostałości najbardziej efemerycznych zbiorników w upalny dzień przyciągają sporą grupę motyli. Te, wabione są możliwością uzupełnienia związków mineralnych w jeszcze rozpuszczonym i dającym się wyssać podłożu. Motyle raczej nie zbliżają się do samej tafli wody gdyż dla zwierzęcia o szerokich skrzydłach mogłoby się to łatwo skończyć śmiercią. Na błotnistych śladach po kałużach można niekiedy znaleźć niezliczone skupiska bielinków, modraszków, karłątków, mieniaków, rusałek czy górówek.

Jeden z gatunków motyli chętnie korzystających z błotnistej stołówki - mieniak tęczowiec.

Jeden z gatunków motyli chętnie korzystających z błotnistej stołówki – mieniak strużnik.

Same kałuże mogą pełnić funkcję wodopojów więc nie trudno o spotkanie tam tropów różnej maści zwierzyny leśnej. Nawet jeżeli dane zwierze nie jest specjalnie zainteresowane wodą bądź co bądź gorszej jakości niż w pobliskim strumieniu, wilgotna powierzchnia sprawi, że przechadzające się drogą lub tylko ją przecinające zwierzęta pozostawią wizytówkę w postaci śladów.

Tropy czapli. Zapewne poszukiwała płazów lub bardziej dorodnych larw ważek.

Tropy czapli. Zapewne poszukiwała płazów lub bardziej dorodnych larw ważek.

Z kałuż chętnie korzystają również zaskrońce. Te podobnie jak czaple chętnie polują na płazy np. kijanki kumaków i żab.

Kałuże są wygodną stołówką dla zaskrońców, które bez większego wysiłku mogą sobie pozwolić na wybieranie kijanek niemal jak z miski.

Kałuże są wygodną stołówką dla zaskrońców, które bez większego wysiłku mogą sobie pozwolić na wybieranie kijanek niemal jak z miski.

Krucha egzystencja?

Większość kałuż to zbiorniki wybitnie okresowe, a każdy organizm, który uznaje je za swoje siedlisko musi albo podjąć ryzyko, że zbiornika nie będzie już na drugi dzień albo dostosować swoją biologię do pojawiających się i znikających na przemian małych ojczyzn. Wysychanie jest wpisane charakterystykę kałuż, zagrażać im może również zbyt intensywny ruch po gruntowych drogach (np. poprzez wychlapanie całej wody wraz ze większością mieszkańców). Jest to swoisty paradoks, bo przecież, gdyby nie drogi i ich niedbałe użytkowanie wielu z tych niezwykłych siedlisk by nie było.

Advertisements

One thought on “Życie górskiej kałuży

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s