Łęki, koła i rzeczyce…

Pewnie można znaleźć jeszcze inne nazwy odnoszące się do starorzeczy. Czasem np. takie, które nawiązują do konkretnej rzeki, która dane starorzecze wytworzyła jak martwa Wisła itp. Starorzecza to jeziora, które powstają w wyniku naturalnej dynamiki rzeki. Na ogół nizinnej, bo żeby starorzecze powstało rzeka musi meandrować, o co z kolei trudno przy dużych nachyleniach. Starorzecza są niezwykle ważne dla zachowania niektórych gatunków zwierząt. Za związane z tym typem zbiorników wodnych uważa się np. ginące u nas piskorze. W większych starorzeczach występują małże z rodziny skójkowatych, w tym chroniona szczeżuja wielka. Coraz rzadziej można spotkać w nich pijawkę lekarską. W starorzeczach wykształca się też charakterystyczna roślinność np. pokrywające powierzchnię wody grążele i grzybienie czy osobliwa paproć wodna – salwinia pływająca. Rośliny te tylko z rzadka mogą występować w korycie rzeki, a i to pod warunkiem, że tworzą się naturalne zastoiska wody.

Dlaczego rzeki meandrują dobrze wyjaśnia film (link). Jedną z konsekwencji meandrowania rzek jest powstawanie starorzeczy (link). W porównaniu z wielkimi polodowcowymi jeziorami, starorzecza są stosunkowo nietrwałe, ale meandrująca rzeka ciągle tworzy nowe podczas gdy poprzednie zarastają i z czasem zanikają. Paradoksalnie, zanikanie starorzeczy może być przyspieszane przez wylewanie wody z rzeki, gdyż nanosi ona osad co prowadzi do wypłycania zbiornika. W naturalnej dolinie rzecznej na danym odcinku oprócz koryta powinny się zatem znajdować starorzecza na różnych etapach swojego istnienia. Od głębokich jezior po zarastające trzciną mokradła i turzycowiska, gdzie woda pojawia się jedynie okresowo (np. po wezbraniach rzek).

Choć starorzecze są świadectwem naturalnych procesów, w dolinie rzeki uregulowanej mogą również występować liczne starorzecza zachowane jeszcze sprzed regulacji cieku, ale też wyroby starorzeczopodobne, które ekologicznie pełnią funkcję starorzeczy, ale powstały poprzez odcięcie zakola od koryta na skutek regulacji rzeki. Co ciekawe, regulacja może chwilowo zwiększyć liczbę „starorzeczy” w dolinie. Problem polega jednak na tym, że jeżeli nie będzie miała możliwości meandrować, co utrudniają np. kamienne opaski, ostrogi, lub wyprostowane koryto, prędzej czy później starorzecza wyschną lub zostaną zamulone, ulegając najpierw sukcesji roślin od wodnych, poprzez błotne aż w końcu wilgociolubne i lądowe. W dolinach dużych uregulowanych na znacznej długości rzek (np. Górna Wisła) już takiej możliwości nie ma. Bez przywrócenia naturalnej dynamiki rzeki, możemy być pewni, że wiele wiślisk (tak też bywają nazywane starorzecza Wisły) zaniknie jeszcze za naszego życia, nawet jeżeli (a może nawet też przez to) będą zalewane przez powodzie. Szkoda, bo to siedliska wielu cennych i rzadkich gatunków ptaków, płazów, bezkręgowców. Często miejsca gdzie młodzi adepci wędkarstwa, których strach „puszczać nad Wisłę” złowili lub złowią swoją pierwszą rybę. Na południu Polski są to niemal jedyne naturalne jeziora. Niektóre na tyle duże, że wędkowanie na nich z łódki nie jest przesadą.

IMG_0022

Jedno ze starorzeczy Wisły w jej górnym biegu. Prawdopodobnie powstało w wyniku regulacji rzeki, ale zanim zniknie będzie pełniło funkcję starorzecza.

IMG_0450

Grzybień biały. Ważny składnik flory części starorzeczy.

IMG_0913

Salwinia pływająca. Paproć wodna, której naturalnym siedliskiem są starorzecza lub bardzo wolno płynące rzeki.

IMG_0151

Kwitnąca osoka aloesowata. Gatunek charakterystyczny dla jeziornych płycizn. Występuje również w starorzeczach. Przy dużym zagęszczeniu jej twarde liście znacznie utrudniają dostęp do wody.

IMG_0086

Pijawka lekarska. Zanikający gatunek związany z ciepłymi i gęsto zarośniętymi zbiornikami wodnymi, w tym starorzeczami.

IMG_0390

Kumak nizinny. Płaz ten występuje w różnych zbiornikach wodnych, ale jego naturalnym siedliskiem rozrodczym są zbiorniki w dolinach rzek.

IMGP7422

Niezbyt rozległe starorzecza na terenach leśnych w przypadku dużego zacienienia są niemal pozbawione roślinności, z wyjątkiem rzęsy. Wykształca się w nich inny zespół gatunków, niż w zbiornikach nasłonecznionych.

IMG_1597

Ostatnie etapy istnienia starorzecza – okresowo wypełniona wodą niecka (po prawej). Po lewej – uregulowana rzeka. Za kilka lat może zniknąć nawet ten efemeryczny zbiornik wodny.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s