Z czego składa się rzeka… Ploso, kocioł, rynna, płań

Naturalna rzeka jest tworem bardzo dynamicznym. Woda nigdy nie płynie w rzece prosto. Nawet gdyby stworzyć od podstaw rzekę w postaci prostego kanału, na terenie o jednorodnym i łagodnym spadku, na jednorodnym podłożu i w otoczeniu pozbawionym urozmaiceń rzeźby po pewnym czasie wytworzyłaby meandry, których promień będzie zależny w dużej mierze od szerokości koryta. Po pewnym czasie w okolicy rzeki z meandrów powstaną starorzecza, po kilku cyklach tworzenia meandrów część starorzeczy powtórnie połączy się z rzeką tworząc np. zastoiska boczne. Tym bardziej, dynamiczna jest rzeka, która na swojej drodze napotyka zakłócenia jednorodności terenu: różne rodzaje podłoża o różnym stopniu twardości i podatności na erozję, wychodnie skalne radykalnie ograniczające działalność nurtu czy przeszkody terenowe w postaci powalonych drzew, umocnienia brzegów poprzez korzenia i zmienne nachylenia terenu.

Różne elementy środowiska w bezpośrednim otoczeniu rzeki wpływają na to co w rzece żyje tworząc mikrosiedliska. Postaram się od czasu do czasu napisać coś na temat elementów kształtujących rzekę i jednocześnie będących kształtowanymi przez nią. Zacznę od elementów hydromorfologicznych, które łączy to, że są zwykle znacznie głębsze niż średnia głębokość rzeki.

Każdy kto spędził choć trochę czasu nad rzeką, wie, że w różnych miejscach może ona wyglądać zupełnie inaczej. To co rzuca się w oczy najbardziej to zmienna głębokość. Niekiedy na tyle zmienna że brodząc po piaszczystej mieliźnie przez nieuwagę można wpaść do dwumetrowej głębi.

Nagłe zmiany głębokości są spowodowane często przeszkodami w rzece lub wynikają z jej zmiennego kształtu. Jednym z zagłębień jest ploso – jest to element rzeki wyraźnie głębszy od średniej głębokości, pojawia się przy brzegu, najczęściej po zewnętrznej stronie zakola, gdzie jest też największa erozja brzegu. Ploso może też pojawić się przy brzegu za większą przeszkodą, twardszym podłożem itp. Typowe ploso jest jednak wynikiem tego, że na zakolu po jego wewnętrznej części na ogół dominuje nanoszenie materiału, natomiast na zewnętrznej stronie jego wypłukiwanie. W plosie często można dostrzec zmiany przepływu, np. prądy wsteczne itp. Potocznie plosa zaliczane są do tzw. dołków, pojęcia szerokiego i występującego w wędkarskim żargonie.

Innym elementem związanym ze zmianą głębokości jest rynna. Rynny powstają najczęściej w przewężeniach ceku, kiedy nagle po obu stornach rzeki pojawia się materiał mniej erodujący i wymuszający ciasny przepływ rzeki. W niektórych sytuacjach rynna może być mylona z plosem jednak ma ona płaskie dno i zwykle jest prosta. W rynnie zwykle brak też wstecznych prądów.

Kolejnym elementem o zwiększonej głębokości jest kociołek, kocioł czy też bardziej fachowo kocioł eworsyjny. Ten element powstaje najczęściej w miejscach gdzie występuje podpiętrzenie w rzece. Np. poniżej wodospadów, progów (w tym sztucznych), raf itp. (pojęcia takie rafa i wodospad to temat na inny tekst). Spadająca, lub płynąca w dół ze sporym impetem woda powoduje wymywanie materiału z dna. Materiał ten jest szybko unoszony do góry, gdzie wolniejszy przepływ transportuje go dalej. W ten sposób powstaje zagłębienie stosunkowo niedługie, ale głębokie. Kotły eworsyjne tworzą się też w skałach np. w górskich potokach. Ich łagodniejszą wersją są tzw. głęboczki występujące w najmniejszych ciekach, gdzie niewielkie zagłębienia pojawiają się nawet w wyniku gromadzenia patyków czy drobnych kamieni.

Na koniec pozwolę sobie na pewną niekonsekwencję i do kolekcji pojęć wprowadzę element dość płytki. Ale wprowadzenie to jest uzasadnione, bo daje pewien kontrast i wprowadza do następnego tekstu (który jak czas pozwoli, niebawem napiszę) o elementach skrajnie płytkich w rzece. Płań – to element, który może wydawać się najnudniejszy. Jest to miejsce gdzie woda ma średnią głębokość, przepływ wody jest zwykle łagodny bez wielkich zawirowań. Można by powiedzieć, że płań to miejsce typowe dla rzeki, choć w ciekach o urozmaiconej hydromorfologii wcale nie musi być częsta.

Poniżej kilka zdjęć, które być może ułatwią identyfikację tych elementów w terenie.

Ten tekst i następne są inspirowane przewodnikiem metodycznym do oceny jakości rzek, gdzie jednym z ocenianych elementów jest właśnie różnorodność form hydromorfologicznych.

IMG_0136

Przykład plosa. Przy brzegu wyraźne pogłębienie. Obecności plosa często towarzyszy stromy lub podmyty brzeg.

IMG_0199

Ploso najczęściej powstaje po zewnętrznej stronie zakola. Tutaj mieści się przy podmytym brzegu, po lewej stronie zdjęcia.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Rynna powstaje często przy zwężeniach rzeki. Jest wyraźnie głębsza niż reszta cieku, często prosta i z płaskim dnem. Na zdjęciu jest obiekt przypominający rynnę, jednak najpewniej powstał w wyniku regulacji cieku.

IMG_0402

Przykład kociołka poniżej naturalnego spiętrzenia.

IMG_0191

Kociołek wypłukany w ilastym dnie podgórskiego strumienia, poniżej niewielkiego wodospadu.

IMGP3881

Płań – miejsce o zwykle łagodnym przepływie i głębokości zbliżonej do średniej dla danej rzeki. Dno jest mniej więcej płaskie.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s